Hij bedacht hoe wij concerten beleven
Het pianorecital, spelen uit het hoofd, de vleugel dwars op het podium, de masterclass: wat nu vanzelfsprekend is, begon bij Liszt.
Franz Liszt · 22 oktober 1811 – 31 juli 1886
Ontdek Liszt
Wonderkind, popster avant la lettre, componist, dirigent, leraar van honderden pianisten en een van de grootste vernieuwers uit de muziekgeschiedenis. Wie Liszt alleen kent van de virtuoze Hongaarse Rapsodieën, heeft nog veel te ontdekken.
- 1000+composities, van pianostukken tot oratoria
- 13symfonische gedichten, een vorm die hij zelf bedacht
- ±400leerlingen uit 22 landen
Zijn leven
Vijf levens in één
Liszt leefde zo intens dat het lijkt alsof hij meerdere levens had. Steeds vond hij zichzelf opnieuw uit.
-
1811 – 1838
Het wonderkind
Geboren in Raiding, een dorp op de grens van Hongarije en Oostenrijk. Zijn vader Adam leert hem pianospelen; op zijn negende geeft hij zijn eerste openbare concert. In Wenen krijgt hij les van Carl Czerny, leerling van Beethoven, en compositieles van Antonio Salieri. Daarna verovert hij Parijs, waar hij bevriend raakt met Chopin, Berlioz, Victor Hugo en Delacroix.
-
1839 – 1847
De superster
Acht jaar lang reist Liszt door Europa, van Ierland tot Turkije en van Portugal tot Rusland. Hij vindt het solorecital uit: een concert door één pianist, uit het hoofd gespeeld, met de vleugel en profil naar het publiek. Het publiek raakt in extase; Heinrich Heine noemt het Lisztomanie. Hij schenkt grote bedragen aan goede doelen, zoals het Beethoven-monument in Bonn.
-
1848 – 1861
De vernieuwer in Weimar
Op zijn hoogtepunt stopt hij met reizen en wordt hofkapelmeester in Weimar. Daar schrijft hij zijn Sonate in b-klein, de Faust- en Dante-symfonie en het symfonisch gedicht, en hij dirigeert de première van Wagners Lohengrin. Weimar wordt het centrum van de muzikale avant-garde, de ‘Neudeutsche Schule’.
-
1861 – 1869
De abbé in Rome
In Rome zoekt Liszt rust en geloof. Hij ontvangt de lagere wijdingen en draagt voortaan een soutane: abbé Liszt. Hij componeert vooral geestelijke muziek, zoals de oratoria Die Legende von der heiligen Elisabeth en Christus, en de twee Légendes voor piano.
-
1869 – 1886
De leraar en de visionair
Zijn laatste jaren verdeelt hij over Weimar, Rome en Boedapest. In Weimar geeft hij gratis les in groepen, met publiek erbij: de eerste masterclasses. Zijn late muziek, zoals Nuages gris en La lugubre gondola, is kaal en tastend en loopt vooruit op Debussy, Bartók en de twintigste eeuw. Hij overlijdt op 31 juli 1886 in Bayreuth.
Luister
Waar begin je?
Vijf korte kennismakingen met de vele kanten van Liszt.
-
Piano, verhalend
Légende: Franciscus van Paola wandelt over de golven
Een heilige die op zijn mantel de zee oversteekt. Live te horen bij Alexandra Kaptein in december.
-
Orkest
Hunnenschlacht
Liszt bedacht het symfonisch gedicht: orkestmuziek die een verhaal vertelt. Hier een veldslag naar een schilderij van Wilhelm von Kaulbach.
-
Piano, intiem
Consolation nr. 3
Geen vuurwerk, maar een troostend nachtlied. Liszt op zijn meest lyrisch.
-
Koor en orkest
Psalm 13 – “Herr, wie lange?”
De geestelijke Liszt: een smeekbede voor tenor, koor en orkest, door Liszt zelf tot zijn beste werken gerekend.
-
Piano en orkest
Totentanz
Variaties op het middeleeuwse Dies irae: duister, grimmig en verrassend modern.
Fragmenten van ca. 90 seconden, afgespeeld vanaf Wikimedia Commons. Opnames: Hunnenschlacht – USSR State Radio Symphony Orchestra, N. Golovanov (1953, publiek domein); Psalm 13 – W. Midgley, Royal Philharmonic Orchestra, Sir Thomas Beecham (publiek domein); Consolation nr. 3 (CC BY-SA 4.0); Légende – “La Pianista” (CC BY-SA 3.0); Totentanz – O’Doan (CC BY-SA 2.0). Bronnen en licenties.
En daarna?
- Sonate in b-klein — een half uur durende reis in één deel; zijn pianistieke meesterwerk.
- Années de pèlerinage — muzikale reisdagboeken uit Zwitserland en Italië.
- Faust-symfonie — drie karakterportretten: Faust, Gretchen en Mephistopheles.
- Liederen — zoals Oh! quand je dors en Die Loreley, ten onrechte vergeten.
- Fantasie und Fuge über B-A-C-H — Liszt als revolutionair orgelcomponist.
- Schubert-transcripties — liederen van Schubert, door Liszt op de piano laten zingen.
Liszt vandaag
Waarom Liszt nog steeds ertoe doet
Jonge pianisten spelen hem volop
Van het Internationaal Franz Liszt Pianoconcours in Utrecht tot de veertienjarige Akari Bastiaens op onze Liszt-dag: elke generatie ontdekt Liszt opnieuw.
Er wordt nog steeds ontdekt
Onbekende brieven, een teruggevonden lesboekje van een leerling, vroege versies van bekende stukken: het onderzoek naar Liszt is springlevend. Lees erover in ons tijdschrift.
Verder lezen
Boeken over Liszt
Een beknopte keuze voor wie zich wil verdiepen. Veel meer achtergrond vindt u in het Tijdschrift van de Franz Liszt Kring.
- Alan Walker, Franz Liszt (3 delen: The Virtuoso Years, The Weimar Years, The Final Years). De standaardbiografie.
- Serge Gut, Liszt. Ook in een herziene Duitse uitgave (2009).
- Klára Hamburger, Franz Liszt. Een compacte biografie, in Duitse vertaling.
- Kenneth Hamilton (red.), The Cambridge Companion to Liszt. Toegankelijke essays over alle facetten.
- Dolores Pesce, Liszt’s Final Decade. Over de visionaire late werken.
- Bernhard Ruchti (red.), Bei Franz Liszt in der Klavierstunde. Liszts lessen, genoteerd door zijn leerling Heinrich Lutter.